Masklar ve Otoportre

Gizleyen, Gösteren, Korkutan, Korkan, Başkalaştıran, Aynılaştıran….; ifadenin tekile indirilmesi rolü ile ifadelerin ipuçlarını gizleyen Mask‘lar…; Taktıklarımız, takındıklarımız ve takıntılarımızın temsili.

Animist inanç düzeni içinde,  insanın ilkel doğasının baskınlığı zaferi, onu takınanın  kimliğinden hızla uzaklaştırarak, uğrunda kendinden geçilecek bir dinsel metafora çeviriyor. İlkel olmayan toplumlarda ise tek fark , gelenekselleşmiş olanın dolaylı ilişkisini ; ” görsel bir şöleni “eğlenceye çevirmek oluyor.Yüklenen anlamlar ve insan üzerinde mask’ın başkalaştırdığı kimliğe inancı , toplumsal öğretiler ve inanç düzeyleri  belirleniyor.

Afrika / Ölüler Atalar ; Kadın Maskı / Ahşap

Afrika / Ölüler Atalar ; Kadın Maskı / Ahşap

……………………………

Günümüz dünyasında, masklarımız birer kimlik etiketi olarak beden dilimizi kuşatmış durumda. Çaresiziz ve çaresizliğimiz ilkel toplulukların takındıkları maskeler karşısında samimiyetsiz. Kendini yok eden çoğulluğun içinde bireysel gizlenmelerle ayakta kalmaya çalışıyoruz. Bu nedenle mücadelemizde yenik düştüğümüzde bizi ancak kendimizle yüzleşebilme becerimiz kurtarabiliyor.

…………………………….

Mask; karşındakinden farklı olma becerisi verir sana; ancak buradaki başarı senin koşulsuz inancın ile ilgilidir.Yoksa, sadece karşındaki gözünde farklı olursun. Gladyatör filmini çoğunuz izlemiştir. Gladyatör maskeleri koruyucu olmaktan öte, korkutucudur. Bunun nedeni korkuyu gizlemesidir. (Ki, bu filmde çok iyi anlatılmış ; Arena’ya çıkarken altını ıslatan savaşçı sahnesi.)

Roma Gladyatör Başlığı -Maskesi

Roma Gladyatör Başlığı -Maskesi

Evet; korkusu gizlenmiş olanın korkutması hadisesi… Bunu başaran nedir sizce? Yanıtlayalım isterseniz;… konu, tamamen ifadenin tekile indirilmesi ile ilgilidir. İnsan yüzündeki çoğul ve değişken ifade, her zaman karşısındaki için ip uçları içerir. Gözler burada belirleyicidir ancak tek başına hareket etmezler. Düşünce ve duygunun hallerinden yüzün tüm detayları nasiplenir. Tek ve değişken olmayan, hatta kısmen soyutlanmış ifade ” insana ait “değildir. Bunun, çok neşe vadeden bir imge olması bile bu gerçeği değiştiremez. Değiştirebilseydi palyaço masklı sirk oyuncusundan korku filmi yapamazlardı. İfadenin tekil olması tekin değildir özetle…

…………………………

Öte yandan, takınan söz konusu olduğunda maskın, özgüveni kısmen de olsa güçlendirme etkisi vardır. Gelenekselleşmiş, törensi buluşmalarda birbirini tanıyan insanların maske takması, onlara bir tür gizem oyunu oynama fırsatı verir. Aynılaşmak, bir taraftan rahatlamayı, paylaşımdaki utancın giderilmesini sağlayarak toplu terapiye dönüşür. Sohbet daha içten, daha yalansız olmaya başlar. Burada maske, bir uyuşturucu gibi işlev görmeye başlar ki bu, tekil maskelemenin karşısında inanca hazır toplulukların verdiği tepki ile benzeşir.

Karnaval Maskesi / Venedik

Karnaval Maskesi / Venedik

…………………………..

Yüzü gizlemeden yapılan bir tür kimlik değişim örneği de, tek tip giysi ile prototip oluşturmaktır ki, burada da aynılaşan insanlar bir grup oluşturarak diğerlerinden ayrılırlar. Öğrencilerden tutun da, polise, askere kadar örneklenebilecek bu aynılaştırma toplumun kimlik bindirdiği gruplar üzerinde hakimiyetini belirler. Örneğin, bir hakim karşısında, giysinin temsil ettiği bir maskeleme ile yüzleşirken, onu insan olarak görmek zorlaşır. Çünkü burada da, giysinin temsil ettiği kimlik (ki bu kimlik giysiyi taşıyan ile özdeşleşmiştir) kişiliğin önünde ifadeyi yok saymaya uygun otoriter çizgilerle donatılmış halde karşınızdadır.Vicdanı değil, kanunu ve maddelerini temsil eder.

……………………………….

Yeniden ilkel topluluklara döndüğümüzde, burada çarpıcı olanın; onların, inançları ile biçimlenen görüntüye yükledikleri görsel şölen olduğunu görürüz. Bir ifadenin tekilleşmesi her ne kadar sembolik çağrışımlara yol açsa da,o kültürün içinden gelmemiş bir insan için etkileyici olamaz. Zaten bu nedenle, örneğin geleneksel Afrika maskları batının dekorasyon ögesidir.

………………………………..

İnsan yüzü ifadeler zenginliğidir. Anlık değişimlerin yüze yansıması şaşırtıcı derecede çoğul ve süreklidir. Bu nedenle portre resmeden sanatçının başarısı, bu zenginliğin yansıtılmasına bağlıdır. Her ne kadar bir an’ı resmetse de, sanatçı, modelin kimlik ip uçları ile ilgilenir. ( https://mindonart.com/2013/01/12/otoportre/) Otoportre’nin sık denenme nedeni, yüzdeki ifadede vücut bulan kimliğin sanatçı tarafından tanınması ile ilgilidir. Maske, ifadeyi tekile indirirken, otoportre çoğullar, ve biz, başarılı bir portrede, “o yüz”e ait yaşantıdan izler alırız.  Sanatçı,  portreyi boyarken, giz’siz ve içten bir uğraş peşindedir. Ne arkasına saklanır, ne kendini gizler….  ( https://mindonart.com/2013/08/23/yuzde-yuz-etkili/ )  (sürecek)

Not ; Bu yazının hazırlanmasında, 1998 Art Cafe Söyleşilerinde değerli dostum, Psikiyatrist Osman Seçkin ile gerçekleştirdiğimiz “Korkularımız Neyden Korkar” çalışması notlarımı temel aldım. Yazının devamında, başlangıcını mindonart’da yaptığım çalışma,  Korku ve Sanat başlığı üzerinden sürdüreceğim.

soner göksay / mindonart / 2014

Reklamlar